PRACA W NOCY

Praca wykonywana jest przez pracowników zazwyczaj w dzień, ale w niektórych firmach może być świadczona tylko w nocy, niekiedy wymaga tego organizacja pracy (praca zmianowa) lub nieprzewidziane okoliczności. Nie wszystkie osoby mogą pracować w nocy, natomiast pracującym w tej porze należy się odpowiednia rekompensata.

Pora nocna

„Pora nocna obejmuje osiem godzin między godzinami 21.00 a 7.00” (art. 151⁷ § 1 K. p.). Takie uogólnienie zawarte zostało w przepisach Kodeksu pracy, a ich dokładne określenie należy do pracodawcy. Każda firma powinna indywidualnie ustalić porę nocną w niej obowiązującą, by dopasować ją do panujących warunków wewnątrzzakładowych. Takie uregulowanie powinno nastąpić w postanowieniach układu zbiorowego pracy, regulaminie pracy lub poprzez obwieszczenie pracodawcy (wtedy potrzebna jest dodatkowo pisemna informacja przekazywana pracownikowi w ciągu 7 dni od dnia zawarcia z nim umowy o pracę (art. 29 § 3 k.p.)). Porę nocną powinien wyznaczyć nie tylko pracodawca, który zatrudnia osoby w systemie zmianowym lecz również taki, który nie zakłada wykonywania u siebie pracy w nocy. Może bowiem kiedyś dojść do sytuacji, że nastąpi nieprzewidywalna okoliczność wymagająca świadczenia u niego pracy w porze nocnej.

Osoba pracująca w nocy

W Kodeksie pracy została określona definicja osoby pracującej w nocy: „Pracownik, którego rozkład czasu pracy obejmuje w każdej dobie co najmniej 3 godziny pracy w porze nocnej lub którego co najmniej 1/4 czasu pracy w okresie rozliczeniowym przypada na porę nocną, jest pracującym w nocy” (art. 151⁷ § 2 K. p.). Czas pracy takiej osoby nie może przekraczać 8 godzin na dobę, jeżeli wykonuje prace szczególnie niebezpieczne albo związane z dużym wysiłkiem fizycznym lub umysłowym. W wyjątkowych sytuacjach, jeżeli sprawa dotyczy:

• pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy (pracownicy kierujący jednoosobowo zakładem pracy i ich zastępcy lub pracownicy wchodzący w skład kolegialnego organu zarządzającego zakładem pracy oraz główni księgowi - art. 128 § 2 pkt 2 k.p.) lub
• przypadków konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii

możliwe jest przekroczenie tego zakazu (ograniczenie nie obowiązuje).

Pracodawca określa wykaz, wykonywanych przez pracowników pracujących w nocy, prac szczególnie niebezpiecznych, związanych z dużym wysiłkiem fizycznym lub umysłowym w porozumieniu z zakładową organizacją związkową, a jeżeli u pracodawcy nie działa zakładowa organizacja związkowa - z przedstawicielami pracowników wybranymi w trybie przyjętym u danego pracodawcy, oraz po zasięgnięciu opinii lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, uwzględniając konieczność zapewnienia bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia pracowników. Pracodawca ma także obowiązek, na pisemny wniosek pracownika pracującego w nocy, poinformować właściwego okręgowego inspektora pracy o zatrudnianiu pracowników pracujących w nocy.
Zakaz zatrudniania w porze nocnej

Z uwagi na fakt, iż świadczenie pracy w porze nocnej jest szczególnie uciążliwe dla organizmu, wprowadzony został zakaz pracy w nocy dla:

• pracownic w ciąży („Pracownicy w ciąży nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej” - art. 178 § 1 K. p.), zgodnie z art. 178¹ K. p. „Pracodawca zatrudniający pracownicę w porze nocnej jest obowiązany na okres jej ciąży zmienić rozkład czasu pracy w sposób umożliwiający wykonywanie pracy poza porą nocną, a jeżeli jest to niemożliwe lub niecelowe, przenieść pracownicę do innej pracy, której wykonywanie nie wymaga pracy w porze nocnej; w razie braku takich możliwości pracodawca jest obowiązany zwolnić pracownicę na czas niezbędny z obowiązku świadczenia pracy”,
• pracownic i pracowników opiekujących się dzieckiem do lat 4 – bez ich zgody („Pracownika opiekującego się dzieckiem do ukończenia przez nie 4 roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej, w systemie czasu pracy, o którym mowa w art. 139, jak również delegować poza stałe miejsce pracy” - art. 178 § 2 K. p.),
• pracowników młodocianych („Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej” - art. 203 § 1 K. p.),
• pracowników niepełnosprawnych, chyba że lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne, a w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad takim pracownikiem, wyrazi na to zgodę lub gdy niepełnosprawny zatrudniony jest przy pilnowaniu (art. 15 ust. 3 i 16 ustawy z 27.08.1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, Dz.U. Nr 123, poz. 776 ze zm.).

Dodatek za pracę w porze nocnej

Zgodnie z art. 151⁸ § 1 K. p. „Pracownikowi wykonującemu pracę w porze nocnej przysługuje dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w porze nocnej w wysokości 20% stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie odrębnych przepisów”. Ten odrębny przepis to ustawa z 10.10.2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. Nr 200, poz. 1679). Dodatek ten należy się każdej osobie pracującej w nocy, bez względu na to czy jest ona zaliczana do pracowników pracujących w nocy czy też nie.

Wysokość dodatku za pracę w nocy zależy od wymiaru czasu pracy w danym miesiącu i dlatego może być inna w różnych miesiącach. Pracodawca może również w przepisach u niego obowiązujących podwyższyć wysokość takiego dodatku.

Gdyby zdarzyło się natomiast, że pracownik wykonywałby pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, ma on wtedy prawo do dwóch dodatków – z tytułu pracy w nadgodzinach i w porze nocnej.

W sytuacji, gdy pracownik stale wykonuje pracę w porze nocnej poza zakładem pracy, istnieje możliwość zastąpienia tego dodatku ryczałtem, którego wysokość odpowiada przewidywanemu wymiarowi pracy w porze nocnej.
Przykład 1:
Miesięczne wynagrodzenie pana X wynosi 1800 zł. W lipcu 2008 r. przepracował 12 godzin w porze nocnej. W jakiej wysokości dodatek powinien otrzymać?

Wysokość dodatku obliczana powinna być w następujący sposób:
- kwotę minimalnego wynagrodzenia za pracę (1.126 zł w 2008 r.) należy podzielić przez wymiar czasu pracy w danym miesiącu wynikający z pełnego etatu (w lipcu były to 184 godziny),
- później trzeba obliczyć z otrzymanej stawki godzinowej 20%,
- na końcu otrzymaną kwotę należy pomnożyć przez liczbę godzin przepracowanych w danym miesiącu w nocy,
A więc:
1.126 zł : 184 godziny x 20% x 12 przepracowanych w lipcu godzin = 14,69 zł (tyle wynosi dodatek za pracę w porze nocnej, który powinien otrzymać pracownik)

Przykład 2:
Według harmonogramu czasu pracy pan X (nie jest pracownikiem pracującym w nocy) miał pracować 3 lipca 2008 r. od godz. 16.00 do godz. 24.00, ale musiał zostać w pracy dłużej i wykonywał ją do godz. 4.00. Pora nocna w zakładzie pracy została ustalona na godziny 22.00 a 6.00. Miesięczne wynagrodzenie pana X wynosi 2.000 zł. Jakie dodatki powinien otrzymać pan X?
Pan X wykonywał pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, dlatego powinien otrzymać dwa dodatki: za pracę w porze nocnej – 6 h, za pracę w godzinach nadliczbowych w nocy – 4 h).

Oprócz normalnego wynagrodzenia należą mu się zatem dodatki w następujących wysokościach:
- z tytułu pracy w porze nocnej:
1.126 zł (minimalne wynagrodzenie w 2008 r.) : 184 godziny (liczba godzin do przepracowania w lipcu 2008 r.) x 20% (dodatek za pracę w porze nocnej) x 6 h (liczba godzin przepracowanych w nocy 3 lipca 2008 r.) = 7,34 zł;
- normalne wynagrodzenie za 4 h między 24.00 a 4.00:
2.000 zł : 184 h do przepracowania w lipcu = 10,87 zł
10,87 zł x 4 h = 43,48 zł;
- z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych:
100% wynagrodzenia na każdą godzinę między 24.00 a 4.00 (4h)
2.000 zł : 184 h do przepracowania w lipcu x 4 h nadliczbowe =43,48 zł